Tym razem nietypowo. Zaczniemy od komiksu, który w skrócie opowie historię rozwiniętą w dalszej części tekstu.

Duch Stron regularnie snuje swoje graficzne opowieści na duchstron.pl. W końcu dotarł jednak do miejsca, w którym nie sposób było przemilczeć historii Tima Berners-Lee i narodzin World Wide Web. Tak powstał odcinek 13,5 — opowieść o wizji Sieci, której podstawowa idea pozostaje zaskakująco zgodna z tym, co sami dziś pokazujemy: dane uporządkowane, połączone i dobrze opisane służą zarówno pierwszemu, jak i drugiemu czytelnikowi.

Bajka o człowieku, który utkał Sieć

Dawno, dawno temu — choć wcale nie tak dawno, bo w roku 1989 — pod Genewą stało wielkie naukowe królestwo zwane CERN-em.

Przybywali do niego fizycy z całego świata. Jedni przywozili komputery z Unixem, inni VAX-y, Macintosh’e i terminale. Jedni przechowywali wiedzę w bazach danych, inni w dokumentach, kolejni w poczcie, segregatorach albo po prostu we własnej pamięci.

Budowali maszyny zdolne zajrzeć do wnętrza materii, ale kiedy ktoś pytał:

— Kto odpowiada za ten moduł?
— Gdzie jest jego dokumentacja?
— Dlaczego podjęto taką decyzję?
— Z jakim eksperymentem jest to powiązane?

…często nikt nie znał całej odpowiedzi.

Ludzie przyjeżdżali, pracowali przez kilka miesięcy, a potem wracali do swoich krajów. Ich komputery znikały, systemy się zmieniały, dokumenty dezaktualizowały, a wiedza rozpadała się na wyspy.

W tym królestwie pracował angielski inżynier nazwiskiem Tim Berners-Lee.

I Tim nie próbował zbudować strony internetowej.

Próbował odnaleźć drogę przez las informacji.

Księga, która umiała wskazywać inne księgi

Już podczas pierwszego pobytu w CERN-ie w 1980 roku Tim stworzył niewielki program nazwany ENQUIRE. Nazwę zaczerpnął z wiktoriańskiej książki Enquire Within Upon Everything, którą pamiętał z domu rodzinnego — swego rodzaju poradnika zawierającego odpowiedzi na niemal każde pytanie.

W ENQUIRE każda informacja mogła prowadzić do innej:

ten człowiek pracuje nad tym projektem,
ten projekt wykorzystuje to urządzenie,
to urządzenie opisano w tym dokumencie.

Nie była to jeszcze strona internetowa. Program działał tylko na konkretnym komputerze, nie obejmował świata i ostatecznie nawet jego kod zaginął. Ale pojawiła się w nim najważniejsza myśl:

wiedzy nie należy układać wyłącznie w szufladach. Wiedza ma kształt sieci zależności. ⁠Historia ENQUIRE i początków WWW

Tim opuścił CERN, a gdy po kilku latach wrócił, problem stał się jeszcze większy. Laboratorium przygotowywało coraz potężniejsze eksperymenty, pracowały przy nich setki ludzi i dziesiątki niekompatybilnych systemów.

W marcu 1989 roku Tim napisał dokument zatytułowany skromnie:

„Information Management: A Proposal”.

Nie pisał w nim o sklepach internetowych, mediach społecznościowych ani transmisjach filmów. Pisał o ginącej wiedzy i o systemie, który powinien rosnąć razem z organizacją, zamiast zmuszać organizację do wypełniania z góry ustalonych szuflad.

Narysował nawet graf złożony z okręgów i strzałek: ludzi, dokumentów, urządzeń, projektów oraz połączeń między nimi.

Czyli właściwie…

graf wiedzy z 1989 roku.

Dokument trafił na biurko jego przełożonego, Mike’a Sendalla. Sendall napisał na okładce słowa, które stały się później legendą:

„Vague, but exciting” — „Niejasne, ale ekscytujące”.

Nie przyznał Timowi wielkiego zespołu ani oficjalnego programu badawczego. Pozwolił mu jednak eksperymentować. ⁠Oryginalna propozycja Tima

I czasem właśnie tak zaczynają się rzeczy, które zmieniają świat: nie od decyzji zarządu o strategicznej transformacji, lecz od przełożonego, który nie rozumie jeszcze wszystkiego, ale nie zamyka drzwi.

Czarna kostka od wygnanego króla

We wrześniu 1990 roku do biura Tima trafił niezwykły komputer: czarna, niemal idealna kostka firmy NeXT.

Firmę stworzył Steve Jobs po odejściu z Apple. NeXT nie odniósł wielkiego sukcesu handlowego — komputery były drogie, dziwne i wyprzedzały swoje czasy. Ale ich system, NeXTSTEP, dawał programistom coś wyjątkowego: graficzny interfejs, środowisko obiektowe, Unix pod spodem i narzędzia pozwalające budować aplikacje przez przeciąganie elementów.

Kiedy Tim uruchomił swoją kostkę, system sam skonfigurował mu pocztę. W skrzynce czekała multimedialna wiadomość powitalna od Steve’a Jobsa. Jobs mówił w niej, że nie chodzi już o personal computing, lecz o interpersonal computing— komputery łączące ludzi.

Tim po latach wspominał ironię tej chwili: właśnie na tej maszynie miał stworzyć najbardziej interpersonalny system w historii komputerów. ⁠Wspomnienie Tima o NeXT i Jobsie

NeXT okazał się nie tylko ładnym rekwizytem.

System zawierał gotowy edytowalny obiekt tekstowy obsługujący wiele krojów pisma. Tim rozszerzył go tak, aby fragment tekstu mógł prowadzić do innego dokumentu. Interface Builder pozwolił szybko skonstruować okna i menu. Trudne rzeczy, które na innych platformach wymagałyby wielu miesięcy pracy, tutaj były już częściowo gotowe.

Po mniej więcej miesiącu działała przeglądarka.

Po kolejnym — również edytor.

I to jest najbardziej zapomniany fragment całej opowieści.

Pierwsza przeglądarka nie była tylko przeglądarką

Program Tim nazwał WorldWideWeb — bez spacji.

Za jego pomocą można było otworzyć dokument, kliknąć odsyłacz i przejść do kolejnego. Ale można było również zaznaczyć tekst, zmienić go, utworzyć nową stronę i bezpośrednio dodać link.

Pierwsza przeglądarka internetowa była jednocześnie edytorem WYSIWYG.

Tim nie wyobrażał sobie Sieci jako telewizji, w której nieliczni nadają, a reszta ogląda. Czytelnik miał móc stać się autorem. Przeglądanie i tworzenie miały być dwiema stronami tej samej czynności. Dopiero późniejsze przeglądarki pozostawiły użytkownikom głównie tryb odczytu. ⁠Opis pierwszej przeglądarki WorldWideWeb

Aby jednak jego program miał co otwierać, Tim musiał stworzyć jeszcze trzy rzeczy:

• HTML — prosty sposób opisywania dokumentów i linków;
• HTTP — sposób proszenia odległego komputera o dokument;
• URL, później ujmowany szerzej jako URI — adres pozwalający jednoznacznie wskazać informację.

Potrzebował również programu, który będzie odpowiadał na żądania przeglądarki. Napisał więc pierwszy serwer WWW, nazwany httpd.

Jedna czarna kostka NeXT była wówczas:

• komputerem programisty,
• pierwszym serwerem WWW,
• miejscem przechowywania pierwszej witryny,
• maszyną uruchamiającą pierwszą przeglądarkę,
• oraz edytorem, w którym tworzono pierwsze strony.

Na obudowie przyklejono później kartkę napisaną czerwonym flamastrem:

„This machine is a server. DO NOT POWER IT DOWN!!”

Bo cały rodzący się Web można było wtedy wyłączyć jednym przyciskiem. ⁠Krótka historia Webu w CERN-ie

Pierwsza strona opowiadała o samej sobie

Pod koniec 1990 roku system działał.

Pod adresem http://info.cern.ch powstała pierwsza witryna. Nie miała hero, formularza kontaktowego, animowanego CTA ani wyskakującego okna ze zgodą na ciasteczka.

Wyjaśniała, czym jest World Wide Web, jak działa hipertekst, jak uruchomić własny serwer i jak stworzyć własną stronę.

Pierwsza strona internetowa była więc instrukcją budowy następnych stron.

To trochę tak, jakby pierwsza książka wynaleziona po stworzeniu pisma nosiła tytuł: „Jak napisać kolejną książkę”.

Jej odtworzoną wersję nadal można odwiedzić: ⁠pierwsza strona WWW.

Królestwo nie od razu dostrzegło czary

Problem polegał na tym, że prawie nikt nie miał komputera NeXT.

Tim zbudował piękne drzwi do Sieci, lecz drzwi pasowały tylko do bardzo nielicznych domów. Dlatego Nicola Pellow, młoda stażystka w CERN-ie, napisała prostą przeglądarkę działającą w trybie tekstowym. Nie była tak efektowna, ale można ją było uruchomić na niemal każdym komputerze.

Pojawił się też pierwszy naprawdę praktyczny serwis: internetowa brama do książki telefonicznej CERN-u.

Wielu pracowników po raz pierwszy zobaczyło Web nie jako system mogący odmienić świat, lecz jako nieco dziwny program do wyszukiwania numerów telefonu.

I być może tak właśnie wyglądają wielkie wynalazki z bliska. Przyszłość przychodzi przebrana za małe narzędzie rozwiązujące irytujący problem.

Web rozchodził się początkowo wśród fizyków. W 1991 roku Tim udostępnił jego oprogramowanie szerszej społeczności internetowej. Inni programiści zaczęli pisać własne serwery i przeglądarki. Potem pojawił się Mosaic, a Sieć wyszła z laboratoriów do zwykłych ludzi.

Decydujący moment nastąpił 30 kwietnia 1993 roku. CERN zrzekł się praw do podstawowego oprogramowania WWW i pozwolił każdemu bezpłatnie je używać, kopiować, zmieniać i rozpowszechniać.

Nikt nie musiał kupować licencji od Tima.
Nikt nie musiał prosić CERN-u o zgodę na założenie strony.
Nie istniała centrala zatwierdzająca nowe miejsca w Sieci.

Każdy mógł postawić własny serwer i połączyć go linkiem z dowolnym innym dokumentem. To właśnie otwartość i decentralizacja pozwoliły Webowi rosnąć bez pytania kogokolwiek o pozwolenie. ⁠Decyzja CERN-u o uwolnieniu Webu

Co stało się z czarną kostką?

NeXT przegrał jako producent komputerów, ale jego system nie zniknął.

W 1996 roku Apple kupił firmę NeXT. Steve Jobs wrócił do Apple, a technologie NeXTSTEP stały się fundamentem Mac OS X. Ślady tamtego świata nadal istnieją w macOS i w środowiskach używanych do tworzenia aplikacji Apple. Nawet prefiks NS w nazwach wielu klas oznacza NeXTSTEP. ⁠Apple o dziedzictwie NeXTSTEP

Zatem masz rację: istnieje prawdziwa linia prowadząca od komputera, na którym narodził się Web, do dzisiejszego macOS, a przez Cocoa i Cocoa Touch również do świata iPhone’a.

To nie znaczy, że pierwszy serwer pracował na „wczesnym macOS-ie”. Pracował na NeXTSTEP-ie. Ale później to Apple zostało przebudowane wokół dziedzictwa NeXT, nie odwrotnie.

Morał tej bajki

Tim Berners-Lee nie stworzył Internetu. Internet już istniał — były sieci, poczta, FTP i połączone komputery.

On zrobił coś innego.

Zobaczył, że połączenie komputerów nie wystarcza, jeśli wiedza zamknięta jest w niezgodnych systemach. Nadał informacjom adresy, dokumentom linki, a maszynom prosty język pozwalający je przesyłać.

I dlatego historia Webu nie zaczyna się od grafiki, strony głównej ani przeglądarki.

Zaczyna się od problemu utraconych zależności.

Od człowieka patrzącego na organizację pełną wiedzy, której nie dało się odnaleźć, i mówiącego:

Wszystko powinno móc prowadzić do wszystkiego.

Najpiękniejsze jest zaś to, że pierwszy rysunek Webu przypomina dzisiejszy graf wiedzy, pierwsza przeglądarka była narzędziem do czytania i wykonywania zmian, a pierwsza strona wyjaśniała maszynom i ludziom, jak poruszać się po systemie.

Czyli po 36 latach, budując agentic web, nie odchodzimy od pierwotnej idei Tima.

My dopiero próbujemy do niej wrócić.

--
Wizerunki postaci historycznych przedstawionych w komiksie zostały wygenerowane z pomocą AI. Sama historia wydarzyła się naprawdę.